12 jarige Jezus (Bennekomer versie)

Psalm 84, de eerste coupletten; na de preek zingen we 3 en 5.

Het is niet het clublied van een vrijzinnige geloofsgemeenschap, hoor..

Het gaat om je eeuwige heimwee naar de plek waar je in wezen (..) thuis bent;

in de hemel, of in gebed; de plek waar je je zin vindt.

Dat kan ook je gezin zijn, de stilte, of muziek. In elk geval in bewust – zijn.

In deze drieduizend jaar oude psalm is het de tempel van Jeruzalem waar de Joden uit die tijd baden en die ze op de grote feesten van het jaar, vooral op het Pesachfeest, bezochten. Hun oplaadpunt. IJkpunt. Thuis. En dat is deze psalm gaan betekenen.

Het thema van deze psalm zal steeds terugkomen tijdens deze dienst.

Waar ben je thuis? Wanneer ben je thuis? Wat is je basis?

Waar zijn we naar op weg, wat is de reden van ons zoeken?

Over drie weken mag ik een lezing houden over Barnett Newman, de schilder van de grote vlakken – zijn echte naam is Benedictus of Baruch, naar onze grootste Nederlander Baruch de Spinoza. Newman zocht na de oorlog naar een norm, een standpunt, een waarheid, een thuis om goed en kwaad te kunnen benoemen. Voor hem geen postmodernisme of relativiteit. Het monotheisme gaat uit van een thuis, een waarheid. Ben je polytheistisch dan bestaat er geen antwoord. Na de oorlog is die vraag prangender dan ooit. Daar was ik mee bezig tijdens onze vakantie bij Berlijn – we bezochten det hujis aan de Wannsee, waar besloten werd tot de Endlosung. En we bezochten het huis van de joodse schilder Max Liebermann, die honderd jaar voor Barnett Newman feitelijk door het zelfde gedreven werd – hetzelfde verlangen naar de cathedra, titel van een groot blauw doek in het stedelijk: de waarheid. Het hield en houdt me sterk bezig.

En ik dacht aan het verhaal dat we dadelijk gaan lezen – over het kind Jezus dat de tempel van Jeruzalem als zijn thuis ervoer. Hij was twaalf, toen; en kind aan huis in de tempel, vol idealisme en bezieling. Het gevoel voor echt en recht; van thuis. Dat is ook altijd mijn vakantiedoel..:

mijn ziel terugvinden, mijn bezieling verfrissen.

Heimwee naar onbevangenheid; thuis, juist in de heimwee.

Ik lees eerst een klein stuk uit het dagboek van Etty Hillesum. **

En we lezen Lucas 2, over de twaalfjarige Jezus in de tempel.

Ik hoop dat deze ingrediënten van vandaag ons terug brengen naar waar het om begonnen is.

Waar HET om begonnen is..! Dat we niet voor niets naar deze kerk zijn getogen.

Onze vakantie zit er weer voor een jaar op. Het werd Duitsland; bij Berlijn.

Ik heb daar nieuwe inspiratie opgedaan en daar komt het thema van deze dienst vandaan: de Wannsee, bij Potsdamm, niet ver van Berlijn.

Ik ben, in verband met de lezing over Barnett Newmann eind september, nogal bezig met typisch Joodse, of monotheïstische vragen. Ook daarom: Berlijn.

Wannsee – dan denk je aan de beruchte Wannsee conferentie, 20 januari 1942, van nazikopstukken waaronder Heidrich en Eichmann. Doel van de conferentie was het komen tot wat de nazi's de Endlösung der Judenfrage ("definitieve oplossing van het Jodenprobleem") noemden. De helft van de gasten draagt keppeltjes en komt uit Israël.

Het schuldige landschap, om Armando aan te halen.

0 Liebermann

En slechts een paar statige huizen verder ligt de villa van Max Liebermann. Ik kende zijn werk, en het schilderij voorop had ik in Hamburg gezien. Ik heb in zijn villa dit boekje gekocht. Liebermann heeft in deze villa gewerkt en is er in 1935 gestorven, en heeft net niet meer meegemaakt dat al zijn kunst als entartet beschouwd werd – omdat hij van joodse komaf was. Zijn Joodse vrouw pleegde een aantal jaren later zelfmoord, net voordat ze opgepakt zou worden. Hun huis was toen al verbeurd verklaard; gevolgen van de conferentie een paar villa’s verderop. Maar daar zijn de Duitsers erg goed in: reflectie op zichzelf en hun verleden. De villa is, net als die van de conferentie, in de oude sfeer hersteld en een aantal van zijn werken hangt er.

Het geeft allemaal veel om over na te denken.

Liebermann is geboren in een voornaam en geseculariseerd joods milieu; in een kapitale woning direct naast de Brandenburger Tor. Nadat hij rechten en filosofie gestudeerd had, is hij gaan schilderen. Die beslissing nam hij in Nederland, waar hij veel optrok met Israëls, en de badplaatsen bezocht om te schilderen, en de synagoge in Amsterdam. Het is de tijd van de herontdekking van Rembrandt.

Na een studiereis in Venetië schilderde hij dit doek: de 12-jarige Jezus in de tempel. Het sierde de grote tentoonstelling in München in 1979 en werd onderwerp van een heel felle discussie, die het parlement van Beieren twee dagen, en de kranten maanden lang heeft bezig gehouden. Daarna heeft Liebermann zich nooit meer aan religieuze schilderijen gewaagd..

Eerst zullen we het schilderij bekijken.

Centraal een jongetje in een tunica. De mannen luisteren naar hem met verbazing. Het zijn joodse mannen. Ze zijn klaar met de gebeden; bidden deden ze met door gebedskleden, taliet, bedekte hoofden. Dit is het moment van leren; na de lezing en de gebeden. En zie ze luisteren. Ze zijn intens onder de indruk van dit joch, en hij is twaalf, anders tel je niet mee; maar vanaf je Bar Mitzvah mag je iets te zeggen hebben.

Het zijn Poolse Joden die model stonden voor dit doek. Joden uit de tijd van Liebermann. De grootste gestalte, rechts, draagt een kaftan.

De ramen in deze synagoge komen uit de Portugese synagoge in Amsterdam; de wenteltrap komt uit de synagoge van Venetië. Boven aan de rand zie je een vrouw die zich van de trap af naar beneden haast. Maria, inderdaad. Ze wordt opgevangen door Jozef, die je half ziet.0 The-Twelve-Year-Old-Jesus-in-the-Temple

In 1879 zag het doek er nog anders uit. De bewaard gebleven schets kunt u hier zien:

0 Liebermann Skizze Jesus

Het jongetje is hier nog armoedig gekleed, en zijn haren zijn donker – als je goed kijkt zie je peijes, haarlokken; en een keppeltje. Hier ziet het jongetje er veel joodser uit, als op het doek zoals het nu is. Liebermann heeft het doek vanwege alle commotie omgeschilderd. Er werd van alle kanten druk op hem uitgeoefend. Toen was het schandalig, dat een Jood zich aan een christelijk verhaal zou wagen; wij zien dat gelukkig (!) niet meer zo.

Het vernieuwende van Liebermann wordt duidelijk als je de manier ziet waarop dit verhaal doorgaans werd afgebeeld. Daar staat namelijk Maria op de voorgrond – en niet zoals hier, van de trap af rennen. Daar zie je vervolgens niet het kind Jezus, maar de kleine Christus; en hij discussieert niet, maar beleert; hij heeft een opgeheven vinger.

En dan zijn de Joden om hem heen farizeeërs, die met afschuw en afgrijzen naar het eigenwijze joch kijken. In de verbeelding van toen onderwerpen zij zich.

Het christendom is superieur aan het jodendom, was toen de boodschap. “Zij hebben niet eens in de gaten, dat dit een profeet, ja zelfs hun Messias zou kunnen zijn! Ze sluiten zich af”. Dit thema uit Lucas 2 gaf aanleiding tot antisemitische voorstellingen.

Dat was men gewoon. Vergeet niet – het is de opkomst van het nationaalsocialisme, toen al; Jezus is in het Nationaal Socialisme niet eens jood - hij is een Ariër.  

In deze dagen dus schildert Liebermann een onbevangen joods jochie naast ontvankelijke joodse Schriftgeleerden. O, als dat eens zou kunnen., een gelijkwaardige dialoog.. Rabbijn Moshe Mendelssohn, grootvader van de componist Mendelssohn had het al eerder geprobeerd.. En Jezus is in deze verlichte Joodse visie geen hoogverheven onderwijzer met een vingertje, maar een jongen, met open handen.

Er ontstond in die dagen belangstelling, zelfs van de christelijke kant uit, voor Jezus als Jood. Jezus heeft nooit tegen de besnijdenis geageerd, geen van de vier evangelies doen dat. Pas Paulus heeft het christendom los van Jezus gepropageerd. Het is de tijd van Mendelssohn, van Heinrich Heine. Hun optimisme en liberalisme botst met het opkomend nationalisme.

Liebermann koos eieren voor zijn geld, hij veranderde het doek en verkocht het; en nooit ofte nimmer heeft hij meer religieuze thema’s gekozen.

Maar hij is altijd als jood gezien en die konden volgens Wagner geen kunst maken.

Als je het schilderij zo beziet, is Liebermann een mens die fris naar de verhalen kijkt.

Die de bron van alle verhalen opzoekt. Met de ogen van een kind.

Zoals Jezus verlangde naar zijn huis, de tempel.

En dan: ook het veranderde kind blijft een kind, al zijn zijn kleren netter en is zijn haar blond. Een jochie van een jaar of twaalf, op de grens van verantwoordelijkheid, die desalniettemin zijn dromen vast houdt. Die iets heeft ontdekt was ouderen gaandeweg kennelijk kwijtraken. Dat is dan het thema: kind en jood was teveel, kind, misschien kon dat dan wel? Maar nee – want het bleef per slot van rekening een jood die meende een boodschap te hebben voor het christendom.

Eigenlijk deed Liebermann een stap terug, om ons niet tegen het hoofd te stoten.

Ook in de veranderde versie blijven zijn Joden geïnteresseerd en ontvankelijk.

Liebermann geloofde in waarheid. In dialoog. In ontmoeting. Jezus was voor hem universeel, en niet exclusief bezit van geborneerde christenen.

Liebermann heeft heel veel kinderen geschilderd. Ze spelen, zwemmen, bouwen zandkastelen, zijn van alle tijden. Hij zag ze. Hij wilde als alle kunstenaars de mensen de ogen openen voor hun eigen blindheid.

Ze wilden eerst de jood niet; en trouwens ook het kind niet; ze meenden dat ze oudere mensen meer waarde hebben in Gods ogen.

Wat is dan de boodschap van dit verhaal?

Dat we slechts door eerlijkheid en spontaniteit elkaar ontmoeten kunnen.

Dat we open moeten durven zijn, de onzekerheid aan durven.

Dat je thuis een plek is waar je vragen en antwoorden, vrij zinnig, deelt.

In gelijkwaardigheid.

En dat ieder mens een kind van God in zich heeft. Gezegend ben je….!

 

 

 

 

kriklogo

 

Ds. Ivo de Jong
Pastoriedijk 198 
3185 HK Pernis

telefoon: 010-8415105
mobiel: 06-53 455 966
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.